Bunedir.org

Ünsüz Benzeşmesi

Dilimizde ünsüzler sert ve yumuşak olmak üzere iki gruba ayrılır. Sert ünsüzler : “ç f t h s k p ş” ünsüzleridir. Bunun dışında kalanlar ise yumuşak ünsüzlerdir.

Fıstıkçı Şahap
Yardım : Fıstıı Şahap kelimesi ünlü harflerini çıkarırsak sert ünsüzlerden oluşur. Sert ünsüzlerin hangi harfler olduğunu aklınızda kalması için size yardımcı olabilir.

Bir sözcük sert bir ünsüzle bitiyor ve o sözcüğe ünsüzle başlayan bir ek geliyorsa ekin başındaki ünsüz sertleşir. Buna ünsüz benzeşmesi denir. Elbette bu benzeşme sert ve yumuşak şekli olan seslerde söz konusudur. Bu özelliği dört seste görüyoruz;

1 ) p - b

2 ) ç - c

3 ) t - d

4 ) ğ - g

Şimdi bu kuralı örneklendirelim;

Ünsüz Benzeşmesi Örnekleri
“Kitap” sözcüğünün sonundaki “p” sesi serttir. Bu sözcüğe biz “-de” hal ekini getirirsek “kitapda” sözü oluşur. Bu durumda ekin başındaki “d” sesi yumuşak olduğundan sözcükte ünsüz benzeşmesine aykırı bir durum görülür. Kurala uyulması için “d” sesi sertleşmelidir. Bunun serti ise yukarıda göstermiştik “t” dir. Dolayısıyla sözcük “kitapta” olacaktır.

okul-dan > okuldan
av-cı > avcı
ağaç-dan > ağaçtan
ocak-cı > ocakçı


Kural : Yukarıdaki sözcüklerde eklerin sözcüğe nasıl uyduğu görülüyor. Birinci gruptaki sözcüklerde ek yumuşak ünsüzle biten sözcüklere geldiğinde değişmemiş ancak ikinci gruptaki sert ünsüzlere geldiği zaman sertleşmiştir. Bu durum sadece çekim eklerinde değil yapım eklerinde de geçerlidir. Ekler sayılara geldiğinde de aynı durum geçerlidir. Sayının sesleri nasılsa ek de öyle olmalıdır.

Örnek: 11'de 8'den 5'te 3'ten

Özel isimlerde de aynı kural geçerlidir.

Örnek: Samsun’dan Emin’de Sinop’tan Yunus’ta

Ünsüz Benzeşmesine daha çok örnek vermek gerekirse;
Kebap-cı...kebapçı
Yavaş-ca...yavaşça
Ayak-cak...ayakçak
ayak-da...ayakta
yurt-dan...yurttan
ses-deş...sesteş
yap-dı...yaptı
aç-dır...açtır
at-gı...atkı
seç-gin...seçkin
çalış-gan...çalışkan
kıs-gaç...kıskaç...
kitap-da kitapta...

NOT : Rakamlar okunur ve okunuşu p ç t k f hs ş harflerinden biriyle biterse ekler de sertleşir. Buna uyulmazsa yazım yanlışı yapılmış olur. Örnek : Saat 3'de geldim. (Yanlış) Saat 3'te geldim (Doğru)

Özel durumlar

1. Bazı birleşik kelimelerin bu kurala uymadığı görülür : Dikdörtgen Akciğer...

2. Bazı matematik terimlerinin bu kurala uymadığı görülür: Üçgen beşgen..

3. -De da bağlacı başlı başına bir kelime olduğu için p çtkfhsş harfleriyle biten kelimelerden sonra gelse bile sertleşme kuralına uymaz. Zaten de da bağlacını -d -d ekinden ayıran en önemli özelliklerden biri de budur. Örnek: Gitsek de olur gitmesek de..
Farklı örnekler

Sözcük: Ek: Yazılışı:
Kayık -cı Kayıkçı
Piş -gin Pişkin
Ağaç -dan Ağaçtan
Üç -de Üçte
Simit -ci Simitçi
Çorap -ci Çorapçı
Sabah -cı Sabahçı
Dolap -de Dolapta

Bunedir.Org