Dilimizde ünsüzler sert ve yumuşak olmak üzere iki gruba ayrılır. Sert ünsüzler : “ç f t h s k p ş” ünsüzleridir. Bunun dışında kalanlar ise yumuşak ünsüzlerdir.

Fıstıkçı Şahap
Yardım : Fıstıı Şahap kelimesi ünlü harflerini çıkarırsak sert ünsüzlerden oluşur. Sert ünsüzlerin hangi harfler olduğunu aklınızda kalması için size yardımcı olabilir.

Bir sözcük sert bir ünsüzle bitiyor ve o sözcüğe ünsüzle başlayan bir ek geliyorsa ekin başındaki ünsüz sertleşir. Buna ünsüz benzeşmesi denir. Elbette bu benzeşme sert ve yumuşak şekli olan seslerde söz konusudur. Bu özelliği dört seste görüyoruz;

1 ) p – b

2 ) ç – c

3 ) t – d

4 ) ğ – g

Şimdi bu kuralı örneklendirelim;

Ünsüz Benzeşmesi Örnekleri
“Kitap” sözcüğünün sonundaki “p” sesi serttir. Bu sözcüğe biz “-de” hal ekini getirirsek “kitapda” sözü oluşur. Bu durumda ekin başındaki “d” sesi yumuşak olduğundan sözcükte ünsüz benzeşmesine aykırı bir durum görülür. Kurala uyulması için “d” sesi sertleşmelidir. Bunun serti ise yukarıda göstermiştik “t” dir. Dolayısıyla sözcük “kitapta” olacaktır.

okul-dan > okuldan
av-cı > avcı
ağaç-dan > ağaçtan
ocak-cı > ocakçı

Kural : Yukarıdaki sözcüklerde eklerin sözcüğe nasıl uyduğu görülüyor. Birinci gruptaki sözcüklerde ek yumuşak ünsüzle biten sözcüklere geldiğinde değişmemiş ancak ikinci gruptaki sert ünsüzlere geldiği zaman sertleşmiştir. Bu durum sadece çekim eklerinde değil yapım eklerinde de geçerlidir. Ekler sayılara geldiğinde de aynı durum geçerlidir. Sayının sesleri nasılsa ek de öyle olmalıdır.

Örnek: 11′de 8′den 5′te 3′ten

Özel isimlerde de aynı kural geçerlidir.

Örnek: Samsun’dan Emin’de Sinop’tan Yunus’ta

Ünsüz Benzeşmesine daha çok örnek vermek gerekirse;
Kebap-cı…kebapçı
Yavaş-ca…yavaşça
Ayak-cak…ayakçak
ayak-da…ayakta
yurt-dan…yurttan
ses-deş…sesteş
yap-dı…yaptı
aç-dır…açtır
at-gı…atkı
seç-gin…seçkin
çalış-gan…çalışkan
kıs-gaç…kıskaç…
kitap-da kitapta…

NOT : Rakamlar okunur ve okunuşu p ç t k f hs ş harflerinden biriyle biterse ekler de sertleşir. Buna uyulmazsa yazım yanlışı yapılmış olur. Örnek : Saat 3′de geldim. (Yanlış) Saat 3′te geldim (Doğru)

Özel durumlar

1. Bazı birleşik kelimelerin bu kurala uymadığı görülür : Dikdörtgen Akciğer…

2. Bazı matematik terimlerinin bu kurala uymadığı görülür: Üçgen beşgen..

3. -De da bağlacı başlı başına bir kelime olduğu için p çtkfhsş harfleriyle biten kelimelerden sonra gelse bile sertleşme kuralına uymaz. Zaten de da bağlacını -d -d ekinden ayıran en önemli özelliklerden biri de budur. Örnek: Gitsek de olur gitmesek de..
Farklı örnekler

Sözcük: Ek: Yazılışı:
Kayık -cı Kayıkçı
Piş -gin Pişkin
Ağaç -dan Ağaçtan
Üç -de Üçte
Simit -ci Simitçi
Çorap -ci Çorapçı
Sabah -cı Sabahçı
Dolap -de Dolapta

Yorum
  • Zeus

    ÜNSÜZLERİN BENZEŞMESİ:

    Türkçe’de ” p, ç, t, k, s, ş, h, f “ harfleri ile biten sözcüklerden sonra, ” c, d, g “ harfleri ile başlayan ekler gelirse; ekin ilk harfi ” ç, t, k “ olur. Bu kurala yumuşak sessizlerin sertleşmesi, kısaca benzeşme denir.

    Ünsüzlerin Benzeşmesi Örnekleri:
    Dolap + -cı = Dolapçı
    Ağaç + -dan = Ağaçtan
    Dost + -ca = Dostça
    Tarak + -da = Tarakta
    As + -gı = Askı
    Koş + -du = Koştu
    Sabah + -dan = Sabahtan
    Yulaf + -dan = Yulaftan

    NOT: Bileşik sözcüklerde bu kural uygulanmaz.

    Sert ünsüzle (p, ç, t, k, f, s, ş, h) biten sözcüklerden sonra getirilen eklerin ilk harfi sert ünsüz olur. Sözcüğün son ünsüzü ile getirilen ekin ilk ünsüzü sertlik yönünden birbirine benzer,
    uyum sağlar. Bu kurala “ünsüz benzeşmesi” denir.

    Sert Ünsüzler: p, ç, t, k, f, s, ş, h ( F ı s t ı k ç ı Ş a h a p )

    dolap – tan
    SERT SERT
    ünsüz benzeşmesi

    koş – tuk – ça
    SERT SERT SERT SERT
    ünsüz benzeşmesi

    hukuk – çu
    SERT SERT
    ünsüz benzeşmesi

    hapis – ten
    SERT SERT
    ünsüz benzeşmesi

    NOT: Ünsüz benzeşmesi kuralına uymamak bir yazım yanlışıdır.

    yapışkan (doğru) – yapışgan (yanlış)
    üretken (doğru) – üretgen (yanlış)
    konuştum (doğru) –
    konuşdum (yanlış)
    sokaktan (doğru) – sokakdan (yanlış)
    dişçi (doğru) – dişci (yanlış)
    sabahçı (doğru) – sabahcı (yanlış)

  • Zeus

    ÜNSÜZ UYUMU (BENZEŞMESİ)
    Ünsüzlerin sertlik ve yumuşaklık özellikleri burada karşımıza çıkmaktadır. Kelimede yan yana gelen ünsüzlerin sertlik-yumuşaklık bakımından uygun olmalarına ünsüz uyumu (benzeşmesi) denir.

    Sert ünsüzlerin bazılarının yumuşak (karşılık)ları (benzerleri) vardır. p, ç, t, k ünsüzlerinin yumuşak hâlleri b, c, d, g (ğ) ünsüzleridir. Ünsüz uyumunda sadece bu ünsüzlere bağlı olarak kurallar ortaya konacaktır.

    Dilimizde bazı ünsüzler yan yana getirilemez, bu şekilde telâffuz edilemezler. Yabancı dillerden alınan kelimeler de telâffuza aykırı ise değiştirilir. Yani ünsüz uyumu Türkçe kelimelerde zaten var olduğu gibi yabancı kelimeler de bu uyuma sokulmaktadır.

    Aşağıda verilen kelimelerde yan yana gelmeyecek ünsüzler yan yana verilmiştir. Doğrularını bulalım:

    kitapdan, beşde, apdal, Apdullah…

    Yumuşak ünsüzlerin yan yana gelmesinde bu bakımdan bir problem yoktur. Bu durum kelime kökünde/gövdesinde de köke getirilen eklerde de böyledir:

    kalemler, defterde, adlar, ordu, uygun…

    Ama sert ünsüzlerle yumuşak ünsüzler yan yana gelirken, yumuşak ve sert hâli bulunan (b/p, c/ç, d/t, g,ğ/k) ünsüzlerden hangisinin kullanılacağı, telâffuza bağlı olarak belirlenir. Bu, hem ünsüz uyumu, hem de ses olayı (ünsüz sertleşmesi) olarak değerlendirilir. Bu uyum, kelime kökünde ya vardır ya yoktur, ama getirilen ekler köke uydurulur:

    Kökte:
    aptal, eksik, nispet, ispat, kispet, müspet, naspetmek, tespit, tespih
    gövde, iğde, dalga, kuzgun, abdal

    Ekte:
    1. Ünsüz uyumu olarak: Yumuşak ünsüzle biten kelimelere b, c, d, g ünsüzlerinden biriyle başlayan bir ek getirildiğinde ekin bu ilk ünsüzü yumuşak olarak kalır:

    kardeş, sürgün, yaygı, kuralcı, okulda, bilgin…

    2. Hem ünsüz uyumu hem de ses olayı olarak: Sert ünsüzle biten kelimelere b, c, d, g ünsüzlerinden biriyle başlayan bir ek getirildiğinde ekin bu ilk ünsüzü sertleşerek p, ç, t, k ünsüzlerinden birine dönüşür:

    meslektaş, açtı, aşçı, baktım, çiçekten
    kitapçı, dişçi, ocakta, bitkin

    İkinci durum özel isimlere, sayılara/rakamlara ve kısaltmalara getirilen ekler için de geçerlidir. Sayılarda/rakamlarda ve kısaltmalarda okunuş esas alınır. Kısaltmaların uzun şekli dikkate alınmaz:

    Karabük’ten, İstanbul’da…
    Saat 23:00’te, 1934’ten beri, 15’te, 12’lik, 121’den …
    BOTAŞ’tan (Boru Hatları ile Petrol Taşıma Şirketi), BCG’de (aşı)

    Not: Üçgen, dörtgen, beşgen, dikgen, çokgen kelimelerinde bu kurala uyulmaz.

    Kelimeler arasında ünsüz uyumu aranmaz.

    “Hiç de öyle değil” yerine “hiç te öyle değil” yazılamaz.

    Yukarıda anlatılan ünsüz benzeşmelerinin bir kısmı zaten var olan uyumluluklardır. Bunlara sadece ünsüz uyumu diyeceğiz. Bir kısmı da ses olayıdır. Bu ses olayları temelde ünsüz uyumudur, ancak çoğu kez ses olayı diye anılır.

    Ünsüzlerle ilgili ses olayları şunlardır:

    a. ÜNSÜZ SERTLEŞMESİ

    Türkçe veya yabancı bir kelimenin sonunda f, h, s, ç, ş, p, t, k ünsüzleri bulunuyor ve bu kelimelere, sert şekli de olan yumuşak bir ünsüzle (b, c, d, g) başlayan ek getiriliyorsa, ekin başındaki yumuşak ünsüz, kelime sonundaki sert ünsüzün etkisiyle sertleşir.

    Aşağıdaki eklerin hepsi aslında yumuşak ünlüyle başlayan eklerdir.

    lâf-çı, silâh-çı, heves-ten, dolap-ta, ağaç-tan, kitap-çı, kuru yemiş-çi, çift-çi, cilt-çi, yurt-taş, kat-kı, coş-ku, coş-kun, yayıldık-ça, biç-ki, biç-ti, yat-tı, kanat-tı…

    Demek ki ünsüz sertleşmesi kökte veya gövdede var olan bir ünsüz uyumu değil, sonradan meydana gelen bir ses olayıdır.

    b. ÜNSÜZ YUMUŞAMASI

    “p, ç, t, k” seslerinden biri ile biten Türkçe veya yabancı kelimelere ünlü ile başlayan ekler (yapım veya çekim eki) getirilince, kelime sonundaki sert ünsüz yumuşar ve “b, c, d, g, ğ” ye dönüşür. Hatta “g”nin “ğ” ye dönüştüğü de görülür:

    ağaç→ağaca, çocuk→çocuğu, senet→senedin
    dolap→dolabın, ekmek→ekmeği, kitap→kitabım
    tüfek→tüfeği, diyalog→diyaloğu…
    almak→almağa …

    Bu daha çok sert ünsüzün iki ünlü arasında kalmasının sonucudur, ama kelime sonunda iki ünsüz bulunduğunda da yumuşama görülmektedir. Öyleyse bu yumuşama tamamen sert ünsüzden sonra gelen ünlüyle ilgilidir.

    borç→borcum, kalp→kalbi, kurt→kurdun, denk→dengim, renk→rengi, kepenk→kepengi

    Sanat, millet, devlet, ahlâk, cumhuriyet, evrak, hukuk, sepet gibi bazı yabancı kelimelerde yumuşama olmaz:

    ahlâkım, merakımı, anketin, sanatı, millete, devletin, sürati, hakikatin, tazyiki, hukukun…

    Sert ünsüzle biten özel isimlerde meydana gelen yumuşama yazıda gösterilmez, telâffuzdan anlaşılır:

    Gemlik’e (okunuşu: gemliğe), Ahmet’i (okunuşu: ahmedi)…

    Yumuşama, tek heceli kelimelerde bazen görülse de genellikle yoktur:

    ip-e, suç-u, et-e, ak-ı, at-a, ok-u, aç-ı, tok-a, alt-ında, birik-en, acık-an, lig-in, org-um…
    cep→ceb-i, kap→kab-ı, çok→çoğ-u, taç→tac-ı, yurt→yurd-u…

    Sonuç
    Sonuç olarak şunu söyleyebiliriz ki ünsüz sertleşmesi de yumuşaması da doğrudan doğruya Türkçenin telâffuzuyla ilgilidir. bunlar sonradan kurallara bağlanmıştır. Eğer bir ünsüz yumuşatıldığında veya sertleştirildiğinde kulağa hoş geliyorsa olacak, hoş gelmiyorsa olmayacak demektir.

Yorum Yap

Son Sorular

Puan
30
Soru : Sanatın 5 Unsuru
Soru Detay : Sanatın 5 unsuru nedir?
Puan
14
Soru : Görsel Algı
Soru Detay : Görsel Algı Nedir
Puan
12
Soru : İşitsel Algı
Soru Detay : İşitsel Algı Nedir
Puan
13
Soru : Duyum Nedir
Soru Detay : Duyum Nedir
Puan
14
Soru : Kafes-i Hümayun
Soru Detay : Kafes-i Hümayun nedir
Puan
25
Soru : İlişkiye Girmeden Erkek Nasıl Boşalır
Soru Detay : İlişkiye Girmeden Erkek Arkadaşımı Nasıl Boşaltabilirim
Puan
13
Soru : Askere Gitmeyi Engelleyen Hastalıklar
Soru Detay : Askere Gitmeyi Engelleyen Hastalıklar
Puan
17
Soru : Kırılmakla İlgili Sözler
Soru Detay : Kırılmakla İlgili Özlü Sözler ve Şiiirler Hikayeler
Puan
14
Soru : Ters İlişki Nedir
Soru Detay : Ters İlişki Nedir
Puan
14
Soru : Onbir Dakika Özet
Soru Detay : onbir dakika özet. On Bir Dakika (Paulo Coelho)
Bi soru sor